Reacties op mijn nieuwe boek: 'Kunnen wij onze beschaving nog redden?' 

 

Onverwachte invalshoek en zeer interessante lectuur

Dit boek gaat, zo begint de inleiding, over ‘de grote bedreigingen en crises waaraan ons land en de wereld blootstaan.’ Dit stuurde mijn verwachtingen in de richting van klimaat en milieu. Er verschenen de laatste jaren veel publicaties waarin ‘het klimaat’ als het grootste probleem werd gezien en die daaraan verwante crises ontleedden: Jan Rotmans bijvoorbeeld ziet in ‘Omarm De Chaos’ de crisis als een kans: Wat kunnen ambtenaren (lokaal eerder dan in Den Haag) en bedrijven doen aan de huidige uitdagingen: energie, grondstoffen (circulariteit), voedsel, de herinrichting van Nederland, de financiële sector, de sociale en democratische transities? En wat kan JIJ doen?

Paul Schenderling pleit in ‘Er is leven na de groei’ voor ‘post-groei’, op de eerste plaats wat betreft spullen, maar ook in de mobiliteit, de bouw (biobased) en voedsel. We moeten toe naar publieke in plaats van commerciële platformen. En naar een deel-infrastructuur (bijvoorbeeld auto’s of gereedschap delen).

Maar de titel van Van Nederpelts boek is: Kunnen wij onze beschaving nog redden?’ Met andere woorden: Blijft onze westerse beschaving wel overeind in de huidige maatschappelijke turbulentie? Dit is een onverwachte invalshoek. In hoofdstuk 8 (p. 220) schetst hij hoe het Westen door diepe dalen is gegaan om uiteindelijk toch de moderne rechtsstaten te verwezenlijken met hun democratische instituties en respect voor mensenrechten die we nu kennen'.

We kennen de zwarte bladzijden uit de westerse geschiedenis, maar het Westen heeft de wereld ook veel positiefs gebracht: wetenschap en techniek, welvaart en welzijn, individuele vrijheid en de rechtsstaat. Francis Fukuyama concludeerde zelfs  in ‘The end of History and the last Man ’(1991) dat ‘de liberale westerse orde’ geleidelijk aan in de hele wereld ingang zou vinden, met Amerika als boegbeeld. De ontwikkeling was als het ware ‘af’.

Was dat niet wat voorbarig, zo vraagt van Nederpelt zich af. Het westen is na de Koude Oorlog niet in staat gebleken de leiding op zich te nemen, en verloor zich in gewapende conflicten (Somalië, Koeweit, Irak, Libië, Syrië en Afghanistan). Zo is de wereld behalve onoverzichtelijk ook conflictueus geworden. Religie is een splijtzwam, en in sommige Islamitische landen is men de seculiere, democratische Westerse samenlevingen als een groot kwaad gaan beschouwen. We hebben ‘nine eleven’ gehad en China eist een steeds nadrukkelijker rol op. Autoritaire regimes zitten stevig in het zadel en ‘op het Afrikaanse continent blijven kleptocraten onverstoorbaar aan hun stoel kleven’.

In de overige hoofdstukken, die in willekeurige volgorde gelezen kunnen worden, ontleedt van Nederpelt andere bedreigingen van de westerse beschaving. Klimaatverandering heeft het veel bredere milieuvraagstuk zoals beschreven in de Grenzen aan de Groei van de Club van Rome, verdrongen. Maar voordat het klimaat een serieus probleem wordt, zullen we mogelijk te maken krijgen met uitputting van hulpbronnen, vervuiling en vergiftiging van ons leefmilieu, teloorgang van de biodiversiteit, misschien pandemieën, etc. De sociale omgeving is nog steeds ingericht op produceren en consumeren. 

Van Nederpelt plaatst in hoofdstuk 2 kritische noten bij de ‘klimaatobsessie’ (Ja, een obsessie: ‘De zeespiegelstijging zal zo’n vaart niet lopen …. bomen groeien sneller door het hogere koolzuurgehalte in de lucht ….. in nogal wat streken is een warmer klimaat welkom…….). We moeten het hoofd koel houden. Een te snelle omschakeling naar duurzame energie kan energietekorten veroorzaken. En we moeten kritisch blijven: Worden de bosbranden veroorzaakt door klimaatverandering? Of door bevolkingsgroei en uitdijende steden waardoor mensen in risicovolle gebieden zijn gaan wonen?

Zo zet hij aldoor vraagtekens bij standpunten die algemeen worden gedeeld. Het onderwerp 'gezinsplanning' wordt gewoon verzwegen, ‘terwijl een bevolkingsbeleid eigenlijk vereist is’. Er wordt gewaarschuwd tegen ‘het spook van de vergrijzing’, wat onnodig is, want voor tekorten aan werkkrachten hebben we een oplossing: arbeidsmigratie. De schrijver propageert het reguleren van de arbeidsmigratie en fiscale stimulering van kleine gezinnen.

Wat de schrijver vooral sterk bezighoudt, is dat de samenleving in de ban van ‘de markt’ is terechtgekomen. Karl Marx zou ons nu goede diensten kunnen bewijzen. Hij doorzag het mechanisme van toenemende ongelijkheid al vele jaren geleden, ook al is zijn revolutie op een fiasco uitgelopen. Overheden dienen het neoliberalisme te vervangen door een sociaalecologisch marktstelsel. Nutsvoorzieningen, huisvesting, gezondheidszorg en onderwijs moeten niet langer aan marktwerking worden blootgesteld.

Titel van hoofdstuk 5 luidt: ‘Het boerenbedrijf en de vrije markt: een rampzalige combinatie’. Eerlijke concurrentie is in de landbouw onbestaanbaar, want er is geen ‘gelijk speelveld’. Toch worden de boeren gedwongen mee te doen aan de race om de laagste prijs, waarvan de  multinationals profiteren. Boeren in arme landen die geen subsidies ontvangen, worden van hun eigen markten gedrukt. Hij concludeert: ‘De landbouwprijzen moeten omhoog, dat is de kwestie’.

Het is beslist noodzakelijk dat de Europese politiek stelling neemt tegen de zogeheten vrije markt. De marktmacht van de boer moet worden vergroot door een strengere antikartelwetgeving voor de multinationals, door kortere lokale ketens en de oprichting van landbouwcoöperaties. Beperk handel tot een blok van landen zoals de EU, en laat dan de markt haar werk doen na invoering van een lagere belasting op duurzame producten.

In het hoofdstuk over ontwikkelingshulp bespreekt Van Nederpelt een interessante paradox: Waarom hebben de landen in Oost- en Zuid-Oost Azië een snelle ontwikkeling doorgemaakt en lukte dat in Afrikaanse landen alsmaar niet? Afrika is vooral een product van haar eigen verleden. Familiesolidariteit is van groot belang, het individu krijgt slechts beperkte speelruimte. Zulke oude samenlevingen geven hun cultuur zomaar niet op. De landbouw is nog hoofdzaak en men gebruikt daarvoor nog archaïsch gereedschap. De ouderen houden de touwtjes stevig in handen. Familiesolidariteit leidt vaak tot familieparasitisme. Sparen en investeren zijn onmogelijk, een toestand van ’shared poverty’ is het resultaat. ‘Wie iets heeft, geeft iets’ geldt ook voor politici, die overheidsmiddelen gebruiken als was het privé- eigendom.

Samenlevingen in Oost- en Zuid-Oost Azië hebben minder drempels voor ontwikkeling. Ze kennen van oudsher een schriftelijke traditie, een sterk centraal gezag, een geldeconomie, een technologie op hoog niveau, gespecialiseerde stedelijke functies en kunsten en ambachten. Het lijkt er zelfs op dat het meer autoritaire en collectivistische Aziatische systeem efficiënter is dan het democratische, individualistische Euro-Amerikaanse systeem.

De schrijver kraakt enkele harde noten over het ontwikkelingsbeleid. Hij spreekt uit ervaring, en dat levert boeiende uitweidingen op. Veel hulp geven aan slecht bestuurde landen werkt averechts. De economische ontwikkeling moet voorop staan. Leid mensen op tot vaklieden en geef daarvoor op basisscholen al vakonderwijs. Er zijn ook dringend publieke en private investeringen nodig in economische sectoren met groeiperspectief, ook in diensten zoals toerisme. Microkredieten helpen mensen in de informele sector.

De behandeling van de thema’s in de diverse hoofdstukken levert zeer interessante lectuur op, maar het grote thema van de bedreiging van de westerse beschaving raakt al doende wat op  de achtergrond. Van Nederpelt stelt voor het leidende groeiparadigma te vervangen door een nieuw wervend paradigma van ‘duurzame bestaanszekerheid’. Voorwaarde is wel dat we wettelijk regelen dat niet alleen bestuur en kapitaal deelgenoten in bedrijven zijn, maar ook werknemers en de samenleving zelf (zoals ook Hickel en Schenderling en Rotmans bepleiten): Een sociale economie als tegenhanger van de kapitalistische economie.

In de epiloog formuleert de schrijver ‘toekomstbestendige bestaanszekerheid’ als overkoepelende oplossing, met als agenda economische en ecologische duurzaamheid (Hoe gaan we om met de Aarde?); sociale duurzaamheid (Hoe gaan we als mensen met elkaar om?); democratische duurzaamheid (de overheid neemt weer een sturende rol als tegenwicht tegen de krachten van de vrije markt, waarbij de opbouwende kracht van de burgersamenleving wordt benut).

En tenslotte: duurzame internationale veiligheid en stabiliteit: Hoe scheppen wij een wereldorde waarin de voorgaande drie uitgangspunten worden gerespecteerd? Een uitgebreid netwerk van sterke internationale samenwerkingsverbanden is onmisbaar. De EU zou vaker uit de schaduw van de VS moeten treden. De VN en de EU zouden een meer vooraanstaande rol in de wereld moeten spelen.

Voor deze agenda zouden we meer en beter gebruik moeten maken van sociaalwetenschappelijke kennis, en we zouden onszelf moeten aanleren ons op de langere termijn te richten en vraagstukken volledig en in samenhang te bestuderen. Dat laatste, daar heeft Van Nederpelt een goede en interessante aanzet toe gegeven. HOE we dit alles in het huidige tijdsgewricht en met de huidige EU in het achterhoofd zouden kunnen uitdragen naar de rest van de wereld …… dat is aan ieder van ons.

Greet Goverde, Nijmegen

 

Onderbouwd optimisme als uitweg uit de vele crises 

Dit boek biedt allereerst een heel prettige leeservaring, de toon is nooit belerend, maar steeds betrokken, kritisch en informatief, de schrijver is een geduldig docent, neemt je als lezer bij de hand bij de vele complexe thema's, en daagt je als lezer ook uit tot zelfreflectie en het vormen van eigen gedachten en meningen. Dat maakt het boek heel inspirerend. Bovendien zijn de onderwerpen die in dit boek aan de orde komen op dit moment heel actueel, dagelijks ervaren we die in onze leefwereld is het niet omdat we de consequenties van de vele crises aan den lijve ervaren dan lezen of horen we er wel over in de media, zoals bijvoorbeeld de recente beelden en berichten in de media van de ontginning van een bruinkoolmijn direct over de Nederlandse grens. De persoonlijke bundeling van thema's biedt heel behulpzame achtergrond informatie die het lezen van dagelijkse opiniestukken in de krant of de verslagen in de media heel mooi aanvullen. Kortom deze uitgebreide en ‘alles omvattende’ uiteenzetting van kennis op zo’n breed terrein verdient het om gelezen te worden en kan nog heel lang met regelmaat uit de boekenkast gepakt worden om de lezer te prikkelen en te helpen een afgewogen standpunt in te nemen. 

Janjaap van der Net, Berg en Terblijt 

Compleet overzicht van een vaak tekortschietende politiek

Ik herken mijzelf in de inhoud van het boek. Word erin meegetrokken omdat het zo enthousiast geschreven is. De stijl is mooi, de taal begrijpelijk. Andersdenkenden zoals PVV-ers worden niet ‘afgeblaft’. Negatieve ontwikkelingen op politiek en ander gebied worden duidelijk verwoord, evenals positieve. Niet alles is namelijk negatief neergezet, ook niet als het om de Nederlandse samenleving gaat.
Heel goed vind ik de onderverdeling van de hoofdstukken in ‘artikelen’, in ‘behapbare’ tekst van zo’n twee pagina’s. Dat maakt het boek prettig leesbaar. Het boek zie ik als een compleet overzicht van een vaak tekortschietende wereldpolitiek. Of mijn indruk juist is? Met name politici zullen dat misschien niet met mij eens zijn.
Een tekort van het boek zou kunnen zijn het ontbreken van een korte tekst over een Westerse beschaving, mede gevormd vanuit christelijke overtuiging en uitgedragen door religieuzen. De wereld heeft veel aan hen te danken vanwege hun inspanningen op het gebied van onderwijs en gezondheidszorg.
Kortom, een kloek boek waar ik met interesse en veel plezier in gelezen heb. Veel waardering voor de schrijver die best trots mag zijn op deze prestatie.

Cor van Baarsen, Maartensdijk (U)

Gedegen betoog!

'Kunnen wij onze beschaving nog redden....', een verzuchting die menigeen doet en een vraag waarop helaas niemand zeker het antwoord weet. In dit boek wordt het vraagstuk niet alleen feilloos ontleed, maar ook in zijn ingewikkelde complexiteit uitgebreid belicht! Zelfs het taboeonderwerp 'overbevolking' gaat de schrijver niet uit de weg! Want ja, naast alles wat homo sapiens verkeerd doet (en dat is nogal wat), zijn we inmiddels ook met veel te veel mensen, die het allemaal -uiteraard-steeds beter willen hebben. Hopelijk zet dit boek met name politici, producenten en burgers/consumenten niet alleen aan tot denken, maar ook tot daadwerkelijke gedragsverandering. Het werk geeft daartoe een prachtige aanzet, dat verdient een compliment!

Truusje van der Linden, Utrecht

Het hele plaatje

De crises van deze tijd, en dat zijn er nogal wat, worden steeds belicht als deelproblemen. Jacques van Nederpelt slaagt erin om ze, ondanks al hun complexiteit, te vatten in 1 groot verhaal. Op zeer overzichtelijke wijze maakt de schrijver ons de samenhang duidelijk van de problemen. Aan het onderwerp 'overbevolking' en de gevolgen daarvan voor onze footprint wordt ruimschoots aandacht besteed. Een onderwerp dat in de discussie over duurzaamheid meestal gemeden wordt. Vanuit de historische context wordt op allerlei terreinen genadeloos blootgelegd waar wij nu als mensheid zijn beland. Geen geruststellende woorden, maar dat konden we al uit de titel van het boek afleiden. En nu aan de slag! snel en wel heel snel! Gaat dat lukken?

Ad van Nederpelt, Utrecht

Helder en verdiepend

Kunnen wij onze beschaving nog redden? is een beschouwing over de oorzaken en gevolgen van actuele, wereldwijde ecologische, economische en politieke crises. Deze zijn veelal veroorzaakt door eenzijdig te koersen op economische rationaliteit en beslaan een breed spectrum: het klimaat, de democratie, de zorg, de landbouw en meer. Om erger te voorkomen, zo beargumenteert Van Nederpelt, moeten mensen leren handelen vanuit een omvattende, wetenschappelijke rationaliteit. Materiële waarden dienen vervangen te worden door ecologische en ideële waarden. 'Kunnen wij onze beschaving nog redden?' is helder en verdiepend geschreven, waarbij de auteur het bredere maatschappelijke perspectief verbindt met zijn eigen professionele ervaring. Voor een geoefende lezersgroep. Met ondersteunende schema's en een enkele illustratie in kleur

Recensie zoals die door NBD Biblion is gepubliceerd

Reacties

Er zijn geen reacties geplaatst.

Reactie plaatsen